Toplumsal Sağlığı Destekleyen Sağlığa Uygun, Temiz, Yeşil Peyzaj Alanları

Prof. Dr. Oğuz YILMAZ
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Eski Başkanı

Daha önce sağlıksız, bozulmuş, terk edilmiş bir alan ya da mekanken, peyzaj mimarlığı ve kentsel tasarım çalışmalarıyla; sağlığa uygun, temiz, yeşil, insanların iletişimi ve etkinlikleri için uygun duruma getirilmiş dünyadaki bazı peyzaj alanlarına ilişkin bazı örnekler konuyu daha iyi anlamamızı sağlayacaktır.
1. Cheonggyecheon — Seul, Güney Kore
Cheonggyecheon Deresi 1950'lerden itibaren betonla kapatılmış, üzerine yaklaşık 5,6 km uzunluğunda yükseltilmiş bir otoyol yapılmıştı. Alan taşıt trafiği, beton yüzeyler ve hava kirliliğinin egemen olduğu bir ulaşım koridoruyken, otoyolun kaldırılması ve derenin yeniden açılması düşüncesiyle 2005'te yaklaşık 5,8 km uzunluğunda dere, bitkilendirme, yürüme alanları, köprüler, oturma ve dinlenme mekânlarından oluşan bir mavi-yeşil kamusal koridor yarattı.
Buradaki değişimin sağlık açısından önemi yalnızca görsel değildir. Landscape Architecture Foundation'ın proje performans değerlendirmesine göre restorasyon sonrasında: dere koridorundaki sıcaklıklar yakındaki paralel bir yola göre 3,3–5,9°C daha düşük ölçülmüş, ince parçacık hava kirliliğinin 74'ten 48 µg/m³'e, yaklaşık %35 oranında azaldığı bildirilmiş, alan günde ortalama 64.000 kullanıcı çeken bir yaya ve rekreasyon koridoruna dönüşmüş, biyolojik çeşitlilik göstergelerinde büyük artış gerçekleşmiştir.

Bu örnek peyzaj mimarlığının halk sağlığı ile ilişkisini anlatmak için özellikle güçlüdür.

2. High Line — New York, ABD
Manhattan'ın batısındaki yükseltilmiş demiryolu 1980'de işletmeye kapatıldı ve uzun yıllar terk edilmiş, paslanmış ve kendiliğinden bitkilenmiş bir endüstriyel altyapı olarak kaldı. Sonra demiryolu altyapısı korunarak yürüyüş alanları, oturma mekânları, yoğun ve mevsimsel bitkilendirme, sanat etkinlikleri ve kent manzarasıyla ilişki kuran bir doğrusal parka dönüştürüldü. Sağlık açısından burada doğrudan klinik ölçümden çok sağlığı destekleyen davranış ortamı önemlidir:

3. Landschaftspark Duisburg-Nord — Duisburg, Almanya
Thyssen'in yaklaşık 200 hektarlık demir-çelik kompleksi 1980'lerin ortasında kapandığında alan; kullanılmayan yüksek fırınlar, depolar, demiryolları ve yüksek düzeyde toprak ve su kirliliği bulunan, çevresindeki halkın büyük ölçüde erişemediği eski bir ağır sanayi alanıydı. Sonra: endüstriyel mirasın önemli bölümü korunurken kirlenmiş alanlar farklı yöntemlerle güvenli duruma getirildi; eski demiryolları yürüyüş yollarına, cevher depoları bahçelere ve tırmanma alanlarına, sanayi yapıları seyir ve kültürel etkinlik mekânlarına dönüştürüldü. Su dizgesi de ekolojik yenilenmenin önemli bir parçası oldu. Sonuçta büyük bir kamusal yeşil alana dönüştü. Projenin amaçlarından biri açıkça Kuzey Duisburg'daki yaşam koşullarını geniş bir kamusal rekreasyon alanı oluşturarak iyileştirmekti.

4. Shanghai Houtan Park — Şanghay, Çin
Bu örnek çevre sağlığı ile peyzaj tasarımı arasındaki ilişkiyi Cheonggyecheon kadar açık gösterir.
Huangpu Nehri kıyısındaki yaklaşık 14 hektarlık alan; eski çelik fabrikası ve tersane kullanımlarının bulunduğu bir endüstriyel alan (brownfield) idi. Kıyı bozulmuş, nehir suyu kirli ve kamusal erişim sınırlıydı. Sonra: 2010 Shanghai Expo için tasarlanan parkta yaklaşık 1,6 km uzunluğunda yapay sulak alan, teraslar, bitkisel arıtma, yaya yolları ve rekreasyon mekânları oluşturuldu. Tasarım kirli nehir suyunu yalnızca gizlemiyor; peyzajı sağlığa yönelik bir arıtma altyapısı gibi çalıştırıyor. Peyzaj mimarlığının burada yalnızca “yeşillendirme” değil, doğrudan çevresel iyileştirme altyapısı ürettiği görülüyor.

5. Freshkills Park — New York, ABD
Staten Island'daki Fresh Kills, 1948'den 2001'e kadar New York'un başlıca katı atık depolama alanı olarak kullanıldı ve kapanmadan önce dünyanın en büyük çöplüklerinden biri durumundaydı. Sonra: Yaklaşık 890 hektar büyüklüğündeki alan, uzun süreli bir peyzaj ve çevre mühendisliği süreciyle kaplanarak ve güvenli hâle getirilerek çayırlar, sulak alanlar, habitatlar, yürüyüş ve bisiklet yolları, spor alanları, bilim, eğitim ve sanat etkinliklerinin bulunduğu bir parka dönüştürülüyor. Projenin 360 acre'lık sulak alan restorasyonu da bulunuyor.
Burada özellikle önemli olan nokta, eski çöplüğün üzerine yalnızca “toprak serilip çim ekilmemesidir.” Atık kütlelerinin üzeri mühendislik katmanlarıyla kapatılmış, gaz ve sızıntı suyu yönetimi gibi çevresel güvenlik önlemleriyle birlikte peyzaj oluşturulmuştur.

Dünya çapındaki tüm bu projeler, “peyzaj mimarlığı insan sağlığını nasıl etkiler?” sorusuna çok iyi bir görsel yanıt veriyor. Peyzaj mimarı hastalığı tedavi etmiyor; fakat hastalığa ve kötü yaşam niteliğine katkıda bulunan çevresel koşulları dönüştürebiliyor ve sağlığı destekleyen peyzajlar oluşturabiliyor.

Prof. Dr. Oğuz YILMAZ Kimdir?
1956 yılında Ankara’da doğdu. Kurtuluş lisesinden mezun olduktan sonra Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı bölümünü kazandı. 1980 yılında lisans eğitimini tamamlayarak 1981 yılında aynı bölümde Asistan olarak göreve başladı. 1987 de lisansüstü eğitimini tamamladı ve Bilim Doktoru unvanını aldı. 1990’da Yardımcı Doçentliğe, 1993’te Doçentliğe atandı. 1997 yılında Peyzaj Mimarlığı Akademik Topluluğu’nun (PEMAT) oluşturulma düşüncesini ortaya koydu. 1999-2000 öğretim yılında Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi yapılanma çalışmalarında kendi isteği ile görev aldı, yeşil alan birimini kurdu ve Rektör danışmanlığı yaptı. 2000 yılında Profesörlüğe atandı. Bu süreçte başta Ankara olmak üzere birçok kentimizdeki ulusal projeler ile Ürdün, Libya gibi ülkelerdeki uluslararası projelerin yürütülmesinde yer aldı.
2008 yılında, daha önce iki kez bölüm başkan yardımcılığı yaptığı Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü Başkanı oldu. Eğitimde birlik sağlamak ve mesleki alanda daha etkili olabilmek için 2009 yılında Peyzaj Mimarlığı Bölüm Başkanları Konseyinin (PEMKON) kuruluşunun gerçekleştirmesini sağladı. 2010 yılında Peyzaj Mimarları Odası Genel Başkanlığına seçildi mesleki akreditasyon ve mesleki yasa konularında ilk çalışmaları başlattı. 2018 yılında Peyzaj Mimarlığı Eğitim ve Bilim Derneği (PEMDER) kuruluşunda yer aldı ve 2. Başkanlık görevini üstlendi. Yükseköğretim Kalite Kurulu (YÖKAK) 08/04/2020 tarihli toplantısında alınan kararla, derneğin Peyzaj Mimarlığı Öğretim Programlarının akreditasyonu konusunda yetkilendirilmesinde görev aldı.
Bilimsel çalışma ve uzmanlık alanları; peyzaj tasarımı, kentsel tasarım, peyzaj mimarlığı eğitimi ve peyzaj mimarlığı tarihidir. Ulusal proje yarışmalarında ekip ile birlikte 2 ödül ve 4 mansiyon kazandı, Birçok döner sermaye proje çalışmasına katıldı ve yürüttü. 5 Tübitak, 3 Arge ve 2 Avrupa Birliği projesinde yer aldı ve yürüttü. AB destekli uluslararası öğrenci eğitim programlarında 3 yıl görev aldı. Lisansüstü eğitim programında 10 Doktora ve 22 Yüksek Lisans öğrencisi yetiştirdi. Kitap, makale ve derleme olarak yayınları ve bildirileri bulunmaktadır.

11 Mart 2023 yılında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Bölümü öğretim üyeliğinden emekli olan Prof. Dr. Oğuz Yılmaz günümüzde ve PEMDER 2. Başkanlığı görevini yürütmektedir. Evli (Sevtap) ve bir kız çocuk (Selen) babasıdır.